Con trâu trong văn hoá Việt: tục ngữ, ca dao, lễ hội, tranh dân gian và tuổi Sửu

Trong mười hai con giáp của người Việt, chi Sửu là con trâu, trong khi người Trung Hoa và nhiều nước khác gọi là con bò. Lựa chọn này phản ánh đời sống lúa nước: con trâu gắn với cày bừa, với cánh đồng, với cả cơ nghiệp một gia đình nông dân. Hình ảnh ấy đi vào tục ngữ, ca dao, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, lễ đâm trâu Tây Nguyên, tranh Đông Hồ, và cả cách dân gian hình dung tính cách người tuổi Sửu: chăm chỉ, bền bỉ, ít nói.

• Chi Sửu: chi thứ hai trong mười hai chi, hành Thổ, tam hợp Tỵ – Dậu – Sửu, lục hợp với Tý, xung với Mùi.
• Tục ngữ quen nhất: "Con trâu là đầu cơ nghiệp".
• Lễ hội tiêu biểu: chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng), đâm trâu của các dân tộc Tây Nguyên, lễ Tịch điền.
• Tranh dân gian: mục đồng cưỡi trâu thổi sáo trong tranh Đông Hồ.
• Truyền thuyết: trâu vàng hồ Tây (Kim Ngưu), sự tích con trâu ăn cỏ.

Vì sao người Việt chọn trâu mà không phải bò

Hệ can chi du nhập từ Trung Hoa, ở đó chữ "ngưu" chỉ chung loài bò. Khi vào Việt Nam, người ta gọi chi Sửu là trâu, vì với cư dân đồng bằng sông Hồng, sông Mã, sông Cửu Long, trâu mới là con vật gần gũi nhất. Bò có mặt nhưng chủ yếu kéo xe, lấy thịt ở vùng khô; trâu lội ruộng sâu, chịu bùn lầy, kéo được cày trên đất thịt nặng. Người Việt Nam cũng gọi Thìn là rồng, Mão là mèo (chứ không phải thỏ như ở Trung Hoa), cho thấy cách địa phương hoá con giáp theo đời sống của mình.

Con trâu trong tục ngữ, thành ngữ, ca dao

Tục ngữ về cơ nghiệp và làm ăn

• "Con trâu là đầu cơ nghiệp": có trâu mới có cày, có cày mới có thóc.
• "Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà, trong ba việc ấy thật là khó thay": ba việc hệ trọng nhất đời người nông dân, trâu đứng đầu.
• "Ruộng sâu trâu nái, không bằng con gái đầu lòng": ruộng tốt, trâu cái đẻ được là tài sản quý, dù vậy vẫn chưa bằng đứa con.

Thành ngữ đời thường

"Trâu chậm uống nước đục" nhắc người ta nhanh tay kẻo thiệt; "Trâu buộc ghét trâu ăn" nói thói ghen tị; "Đàn gảy tai trâu" nói chuyện nói mãi người kia không hiểu; "Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết" nói kẻ yếu chịu vạ khi kẻ mạnh tranh nhau. Mỗi câu là một quan sát rất đời về con trâu trong làng.

Ca dao

Bài ca dao quen thuộc với nhiều thế hệ học trò:

"Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công."

Người nông dân nói chuyện với trâu như với bạn làm cùng. Trong câu "ta đây trâu đấy" có sự ngang hàng hiếm thấy: con trâu không phải gia súc vô tri mà là bạn đồng áng.

Lễ hội gắn với con trâu

Chọi trâu Đồ Sơn

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn ở Hải Phòng có câu ca "Dù ai buôn đâu bán đâu, mùng chín tháng tám chọi trâu thì về". Trâu chọi được chọn và chăm từ nhiều tháng trước, phiên chính vào mùng 9 tháng 8 âm lịch, gắn với tín ngưỡng thờ thần Điểm Tước của vùng biển. Lễ hội đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Lễ đâm trâu Tây Nguyên

Với nhiều dân tộc Tây Nguyên như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, M'nông, lễ đâm trâu là nghi lễ hiến sinh lớn, tạ ơn thần linh sau mùa rẫy hoặc mừng nhà rông mới, có cây nêu, cồng chiêng, múa xoang. Ngày nay nghi lễ được tổ chức có chọn lọc, nhiều nơi đã thay đổi cách làm cho phù hợp.

Lễ Tịch điền

Sử chép năm 987 vua Lê Đại Hành xuống cày ruộng ở Đọi Sơn (vùng Duy Tiên, trước thuộc tỉnh Hà Nam), mở đầu lễ Tịch điền, vua đích thân cày để khuyến nông. Lễ được phục dựng ở Đọi Sơn vào dịp đầu xuân, và con trâu kéo cày luôn là nhân vật trung tâm.

Trâu trong tranh dân gian và truyền thuyết

Tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) có những bức mục đồng ngồi trên lưng trâu thổi sáo, thả diều, cưỡi trâu đọc sách. Đó là hình ảnh thanh bình, nhàn tản, đối lập với nỗi vất vả của cày bừa. Tranh in bằng ván gỗ khắc trên giấy điệp, màu lấy từ tự nhiên: đen than lá tre, đỏ sỏi son, vàng hoa hoè.

Truyền thuyết trâu vàng hồ Tây kể rằng nhà sư Khổng Minh Không đúc chuông lớn, tiếng chuông vang đến tận phương Bắc, con trâu vàng (Kim Ngưu) tưởng tiếng mẹ gọi nên chạy theo, giẫm sụt đất thành hồ. Vì vậy hồ Tây xưa còn có tên hồ Kim Ngưu. Một truyện dân gian khác thường được kể cho trẻ nhỏ, sự tích con trâu, nói trâu vốn là sứ giả nhà trời truyền nhầm lời, bảo người "một ngày ăn ba bữa" thay vì "ba ngày ăn một bữa", nên bị đày xuống giúp người cày ruộng, ăn cỏ. Câu chuyện vừa giải thích vì sao trâu ăn cỏ, vừa nói lên sự gắn bó của trâu với bữa cơm người Việt.

Ở thời hiện đại, chú trâu vàng từng được chọn làm linh vật của SEA Games 22 tổ chức tại Việt Nam năm 2003, một biểu tượng thân thiện, chăm chỉ.

Từ hình tượng con trâu đến tính cách người tuổi Sửu

Dân gian hay mô tả người tuổi Sửu theo hình ảnh con trâu: cần mẫn, bền sức, chịu khó, đáng tin, đôi khi cứng đầu và chậm thay đổi. Đó là cách liên tưởng văn hoá, không phải thước đo con người. Có người tuổi Sửu rất nhanh nhạy, có người tuổi khác lại kiên nhẫn như trâu. Bài tính cách người tuổi Sửu phân tích kỹ hơn theo từng năm sinh, còn tuổi Sửu hợp nghề gì bàn chuyện chọn việc.

Một chi tiết thú vị: dân gian còn nói người tuổi Sửu sinh mùa đông thì nhàn vì trâu được nghỉ, sinh mùa cày thì vất vả. Cách nói này bắt nguồn trực tiếp từ lịch nhà nông, xem thêm ở tuổi Sửu sinh tháng nào, giờ nào tốt.

Một số người nổi tiếng tuổi Sửu

Chỉ nêu những người có ngày sinh được ghi chép rõ và rơi vào năm âm lịch Sửu (sau Tết của năm đó):

• Napoléon Bonaparte (15/8/1769, Kỷ Sửu), hoàng đế Pháp.
• Vincent van Gogh (30/3/1853, Quý Sửu), hoạ sĩ Hà Lan.
• Charlie Chaplin (16/4/1889, Kỷ Sửu), nghệ sĩ hài, đạo diễn.
• Walt Disney (5/12/1901, Tân Sửu), người sáng lập hãng phim hoạt hình Disney.
• Margaret Thatcher (13/10/1925, Ất Sửu), cựu thủ tướng Anh.
• Barack Obama (4/8/1961, Tân Sửu), cựu tổng thống Mỹ.

Người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch cần xem Tết năm đó rơi vào ngày nào, vì có thể vẫn thuộc năm Tý trước. Khoảng ngày dương lịch của từng năm Sửu từ 1937 đến 2021 có trong các bài tử vi trọn đời Tân Sửu 1961 nam mạng và cùng loạt. Những liên hệ giữa con giáp và tính cách chỉ mang tính tham khảo, để hiểu thêm một nét văn hoá chứ không để đánh giá ai.